مشهورترین مکاتب اخلاقی
مطالب زیر خلاصه شده سخنرانی استاد ملکیان در باب سه مکتب نتیجهگرا، وظیفهگرا و فضیلتگراست. که باز هم به لطف برادر احسان سامان یافت و من لب کلام استاد را بازگو میکنم.
استاد، تمام مایه نزاع این سه مکتب را در این میدانند که دو مکتب اولی با جهان آفاقی سروکار دارند اما مکتب آخری توجهش به جهان انفسی معطوف است.
استاد در مقام تبیین میفرمایند: در مکتب نتیجهگرا همه چیز به پیامدهای عمل برمیگردد، یعنی اگر پیامدهای یک عمل خوب باشد آن عمل درست و اخلاقی است و اگر بد باشد آن عمل نادرست است در صورتیکه درستی یا نادرستی کارها در وظیفهگرایی به خود عمل و ویژگی عمل بازگردانده میشود بنابراین نتیجه اعمال هیچ دخالتی در حسن وقبح ندارد. استاد اما درستی و نادرستی امور در فضیلتگرایی را نه به درستی و نادرستی خود عمل و نه به نتایج آنها میداند بلکه همه چیز را به کننده کارها برمیگرداند یعنی این نیت و منش آدمیان است که تعیین کننده درستی و نادرستی اعمال تلقی میشود.
استاد در تعبیری دیگر میفرمایند: نتیجهگرایی به پس از فعل نظر میکند و وظیفهگرایی به پیش از فعل و فضیلتگرایی البته به پیش از فعل اما از آن جهت که ببیند در ذهن و ضمیر فاعل فعل چهگذشته است.
استاد سپس بحث پیرامون فضیلتگرایی را چنین میگشایند: فضیلتگرایی با قرائتهای مختلفی روبرو بوده است.
قرائت اول دیدگاه فیلسوفانی همچون افلاطون است که به دیدگاه معرفتی مشهور است. توضیح اینکه اینا معتقدند اگر ویژگیهایی در درون انسان پدید آید یک چشم سومی (چشم بصیرت، چشم دل) در آدمی باز میشود که به او توانایی این را میدهد که خوب و بد را تشخیص دهد، و بر خلاف وظیفهگرایی به قاعدهها اعتنا نمیکند بلکه به آنارشی قواعد معتقد است. نیز معتقدند با ریاضتها و ورزهایی میتوان به این درجه رسید.
قرائت دوم که دیدگاهی ارادی نام دارد، به چشم دل کاری ندارد بلکه میگوید همه چیز به انگیزهها، انگیزشها، اهداف، نیات و خواستهها بستگی پیدا میکند و بر عکس قرائت اول که با درک خاصی تشخیص خوب و بد را میدهی. در این قرائت دوم خوب و بد به 5 عامل انگیزه، انگیزش و ... برمیگردد، یعنی انگیزه آدمی از انجام یک کار خوبی یا بدی آنرا تعیین میکند. البته در هر دو قرائت فضیلتگرایی فاعل فعل تعیین کننده است نه ویژگی فعل و نه نتیجه فعل.
قرائت سومی نیز از فضیلتگرایی وجود دارد که از جمع هر دو دیگاه معرفتی و ارادی شکل میگیرد یعنی قرائتی که معتقدند هم واجد یکسری ویژگیها گردیدن، برای باز شدن چشم دل آدمیان، مهم است و هم انگیزه، انگیزش، نیت، هدف و خواسته آدمی دخیل است.
البته ناگفته نماند که بنده خود، قرائتهایی خاص از این مکاتب را ترجیح میدهم که در آینده تقدیم خواهم کرد انشاء الله.